Massapsychose
Elias Canetti schreef dat de mens in een massa zijn angst voor aanraking verliest. Dat is het genoegen van de menigte: je bent niet meer alleen met je twijfel.
Dat is ook het gevaar. Wie thuis nuance kent, wordt in de stoet onderdeel van een boodschap die hij lang niet altijd volmondig onderschrijft. Een massa heeft geen geweten, alleen een richting. En de richting wordt bepaald door wie vooraan loopt, niet door wie in het midden meedeint.
Een massa is een wapen. Dat zegt niets over wie het draagt, maar alles over wie het richt.
Wie richt
Lees de oproep. De eisen gaan over wapenhandel, investeringen en druk op Israël. Zo wordt de demonstratie een veroordeling van slechts één kant in een conflict dat er altijd minstens twee telt. In de oproep staat geen woord over de terreur van Hamas.
Dat mag, maar noem het dan geen vredesdemonstratie. Vrede bereik je niet door één partij te straffen. Dat polariseert. Het drijft mensen die elkaar nodig hebben om samen te leven, verder uit elkaar. Zelfs in mij, terwijl ik dagelijks Amsterdammers van alle achtergronden in mijn trams vervoer.
Ver weg
De meeste deelnemers kennen dit conflict van het journaal. Ze hebben er niets aan verloren en niets aan te verliezen. Dat maakt hun compassie niet minder oprecht, maar het maakt hun rol wel anders: ze worden het beeld dat een ander wil laten zien. Levende propaganda, zonder dat ze het weten.
Ik ken dat gevoel. Ik word zelf elke keer opnieuw gebruikt als achtergrond voor een boodschap waar ik niet over ga. De gevolgen draag ik: de afgezette straten, de spanning die nog dagen op mijn pleinen blijft hangen, de burgers die zich afvragen of ze nog welkom zijn.
Er bestaat een oud woord voor mensen wier goede bedoelingen worden ingezet voor andermans agenda: nuttige idioten.
Wat ik hoor
Ik heb de jaren dertig meegemaakt, en daarna het jaar 1941. In februari van dat jaar liep ik vol voor mijn Joodse stadsgenoten, nadat de Duitsers in de Jodenbuurt honderden jonge mannen hadden opgepakt. Mijn dokwerkers, trambestuurders en ambtenaren legden het werk neer. Dat was een massa die iemand wilde beschermen. Het is een van de weinige keren dat een menigte dat in bezet Europa durfde.
Ik stel niets met elkaar gelijk, maar ik ken het geluid van een opgehitste menigte die een groep als probleem benoemt. Daarom luister ik niet naar wie er loopt. Ik luister naar wat er geroepen wordt, wat er op de borden staat en welke vlaggen er worden meegedragen. Vlaggen van verbinding of van verdeeldheid? Leuzen voor vrede, of voor terreur?
Voor wie het goed bedoelt
Jij die overweegt mee te lopen omdat je geraakt bent door de beelden: ik geloof je. Stel jezelf drie vragen:
Wie loopt er naast je, en wat roepen ze? Is dit een demonstratie voor vrede of een demonstratie van Jodenhaat?
Wat wordt er gevraagd, en helpt het iemand in Gaza, of sust het alleen je eigen geweten dat je iets deed?
Vergeet niet dat dit voor organisatoren slechts een middel is om hun eigen agenda te dienen, een verdienmodel.
En zou je dezelfde stoet steunen als die de andere kant op liep, in blauw en wit, met dezelfde zekerheid en dezelfde stelligheid? Want dezelfde waarschuwing geldt voor elke massa.
Als het antwoord je niet bevalt, is het geen schande om thuis te blijven. Je kunt geven, schrijven of luisteren. Een mening hoeft geen vlag te dragen.
Daarna
Aan het eind van zo’n dag voel ik me een beetje vies, alsof ik niet mezelf mag zijn. Pas als de volgende ochtend mijn dieren weer in alle vroegte ontwaken, mijn reinigingsdiensten de straten schoonspoelen en de stadsgeluiden langzaam terugkeren, kan ik weer ademhalen.
Stoeten gaan voorbij. Straten blijven.